Min globála gilli

Buresboahtin min prošeavtta maŋemus guovtti vahkkui min globála gilis. Mii sávvat dii lehpet suohtastallan dan áiggi maid lehpet golahan iežadet fierpmádat-ustibiiguin, ja ahte dii čuovvubehtet min prošeavtta boahtte fáttás "Makkár vuoigatvuođat leat mus?". Dáppe sáhttit juogadit guhtet guimmiideametguin daid áššiid mat dahket min kultuvrraid ja riikkaid nu erenoamážin. Dá lea vuogas báiki jearahallat guhtet guimmiineamet jearaldagaid oažžun dihte eambbo ipmárdusa.

Digaštaladettiin mii midjiide lea deaŧalaš mii gávnnahit ahte min báikkit leat eambbo ovttaláganat go iešguđetláganat, amma nu? Min báikkiin leat erenoamáš áššit maid juogadit earáiguin, ja go oahppat movt earát lávejit bargat de mii riggodahttit guhtet guimmiideamet. Juohke áidna báiki lea deaŧalaš min globála servodagas. Go mii eambbo ipmirdišgoahtit ja árvvusatnigoahtit min erohusaid ja erenoamáš attáldagaid, de sáhttit ávvudišgoahtit go leat nu iešguđetláganat. Bohtet oktii, servet rieggái ja ávvudehket! Suohtastallet riikkaidgaskasaš mállásiin jus din klássa vállje plánet ávvudeami dán modula nuppi bihtás.

Vállje dušše daid digaštallan-jearaldagaid ja klássalatnja-doaimmaid mat heivejit du klássii. Ehpet dárbbaš buot bihtáid bargat.

Digaštallan - jearaldagat

1. Lea go din báikki, guovllu dahje riikka namas dihto mearkkašupmi? Movt dát báikkit ožžo namaset? Heivejit go du mielas dat namat du guvlui? Manne?
2. Maid mearkkaša go árvvusatná muhtuma? Movt du mielas lea go muhtun árvvusatná du?
3. Movt eará riikkaid dahje kultuvrraid mánát dohkkehuvvojit du ruovttubáikkis?
4. Lea go din guovllus dahje riikkas legenda dahje cuvccas maid dovddat? Juogat dan joavkkuin.
5. Maid mearkkaša bajásšaddat nieiddažin dahje bártnážin du riikkas? Leat go goabbatlágan vuordámušat? Lea go du mielas riekta nu movt du riikkas lea? Dieđát go eará riikka gos leat čeahpibut dákkár áššiiguin?
6. Mat leat stereotiippat? Doaivvut go ahte din báikkis leat earalágan stereotiippat go eará báikkiin? Manne?
7. Doaivvut go ahte din guovllus leat ovdagáttut? Movt don čilgešit ovdagáttuid? Juogat vásáhusaidat ovdagáttuid birra, goas daid dovdet ja goas ieš čájehit ovdagáttuid, jus goassege leat dan dahkan.
8. Dovddat go ahte olbmot dubmejit du hámi, suopmana dahje biktasiid mielde?
9. Muhtomin mii gohčodit máilmmi globála gillin. Manne doaivvut olbmot dadjet nie? Lea go du mielas riekta nie lohkat? Manne? Manne ii?
10. Mii diehtit ahte globála gili olbmuin leat iešguđetlágan oaivilat ja ahte sii riidalit. Movt sáhttit juogadit iešguđetlágan oaiviliid positiiva vugiin?
11. Du leat bivdán hábmet unna gávpogačča viđa iešguđet riikka olbmuide. Vállje riikkaid ja váldde mielde iežat našunalitehta. Movt dii gulahalašeiddet go dis leat iešguđetlágan eatnigielat? Maid dahkabehtet go dis leat iešguđetlágan kultuvrrat?
12. Du leat válljen sátnejođiheaddjin dan ođđa gávpogis ja don fertet dasa hutkat nama. De fertet sárgut makkár dat galggašii leat oaidnit ja gozihit ahte doppe lea visot. Ále fal vajáldahtte vuhtiiváldit iešguđet našunalitehtaid. Leat go dain iešguđetlágan dárbbut?
13. Movt galget ođđa gávpoga olbmot háhkat birgejumi? Leat go dus buohkaide barggut? Galle olbmo leat doppe? Sáhttet go buohkat bargat daid bargguid mat fertejit doaimmahuvvot? Heivejit go muhtun našunalitehtat buorebut muhtun bargguide vai ii go sis leat vealla?
14. Makkár astoáigedoaimmat galget leat du gávpogis? Makkár oahppu? Don dieđát ahte makkár rávisolbmuid don oažžut maŋŋel lea dan duohken makkár oahpu don fálat.
15. Leat go dus plánat ráhkadit ođđa giela, vai geavahit ovtta dan viđa gielas maid olbmot hupmet? Movt áiggut duođaštit olbmuide ahte berrejit hupmat juobe ovtta ge oktasaš giela? Lea go buorre jus nu lea? Dieđát go dilálašvuođa historjjás go dát šattai deaŧalaš áššin?
16. Govvit iežat riikka nášuvnnalaš biktasiid. Goas daid geavahit, jus dat eai geavahuvo juohke beaivvi.
    
    

Doaimmat

1. Muital midjiide juoidá din báikki/guovllu/riikka birra go čálát divtta. Jus du guovllus gávdnojit divttat, juogat daid earáiguin. Sáhtát maiddái gávdnat iežat guovllu lávlagiid ja juogadit daid earáiguin midi-fiillas.
2. Jearahala iežat soga dahje báikki boarraset olbmuid ja bivdde sin muitalit dutnje iežaset ruovttu birra go ledje du agis. Juogat sin muitalusaid minguin. Movt lea eallin earálágan dán áigge? Makkár fáttáid sáhtát buohtastahttit? Mii du mielas ii lean galgat rievdat? Livčče go áššit sáhttán rievdat buorebun go dál?
   • guoimmuhanmállet?
   • biktasat?
   • hattit?
   • musihkka?
   • vuoktamállet?
   • váhnen/mánná oktavuođat?
   • ...mearrit ieš makkáš áššiid háliidat buohtastahttit.
3. Ráhkat dohkáid/vávváid ja lágit dohkkáteáhtera buohtastahttin dihte dálá eallima ja dan eallima maid áhkut ja ádját elle máŋga jagi dás ovdal. Váldde daid dieđuid maid ožžot 2. doaimmas ja ovdanbuvtte daid oinnolaččat dohkkáteáhteris.
4. Leat go du guovllus/riikkas erenoamáš ávvudeamit? Makkárat dat leat ja manne dat leat? Lea go dis našuvnnalaš beaivi? Maid dat galgá didjiide muittuhit? Liikot go dasa? Háliidivččet go dávjjit vai hárvvet ávvudit dakkár beivviid ? Juogat earáiguin prošeavttas din ávvudemiid árbevieruid. Dáiddát háliidit daid bidjat KIDLINK máŋggakultuvrralaš kalendarii.
5. Čále novealla ođđa oahppi birra mii aitto lea fárren eará riikkas dán báikái. Ane fal govvideaddji sánit vai nagodat čilget daid dovdduid maid ođđa oahppit skuvllas soitet vásihit.
6. Ráhkat "alfabehtagirjji" mas leat du fierpmádat-ustibiid govat. Dán sáhtát bidjat WWW:ii dahje sáddet dábálaš boasttain ustibiidda geat oassálastet min prošeavttas. Japána, Brasila ja USA KIDLINK oahppit veahkehedje ráhkadit dán alfabehtagirjji.
7. Ráhkat iežat erenoamáš saji KidSpace :s, vai buohkat dovdájit ahte dát lea oassi dus. Dát báiki sáhttá leat du latnja, du ruoktu dahje du gávpot dađi mielde go ieš dáhtut.
8. Ráhkat fierbmesiiddu iežat ođđa gávpogii. Movt háliidivččet dan ovdanbuktit Interneahtas? Bivdde olbmuid finadit du siiddus ja ráhkat guossegirjji ja /dahje eará siidduid gosa earát čállet mearkkašumiideaset.
9. Sárggo biktasa mii lea du ođđa gávpoga erenoamáš bivttas, čájet gova fierbmesiiddus dahje sádde dan earáide prošeavttas.
10. Ráhkadit go ođđa giela iežat gávpogii? Ráhkat sátnegirjji ja juogat dan earáiguin fierbmesiiddus dahje sádde e-boastta prošektii.
11. Ávvut min kultuvrralaš girjáivuođa ja doala riikkaidgaskasaš mállásiid nu movt lea evttohuvvon min modula nuppi bihtás.
12. Čále govvideaddji esseya ja muital earáide iežat ođđa globála gili birra.